Skip to content

„Las, bo nie lśni”, czyli o przeciwnym sensie prasłów

Kwiecień 5, 2013

Łacińskie zdanie Lucus a non lucendo dosłownie oznacza ‘lasek nazywa się tak, bo w nim nie jest jasno’. W starożytności służyło jako żartobliwy przykład wyprowadzania pochodzenia słowa od cechy mu przeciwnej – „paradoksalnej etymologii od cechy, której brak”, jak wyjaśnia Kopaliński. Czyli „jaśniak” zamiast „ciemniak” lub „mroczniak” na określenie gaju?

Freud przytacza to zdanie w rozprawce O przeciwnym sensie prasłów z 1910, napisanej pod wpływem pracy językoznawcy K. Abla o tym samym tytule z 1884. Freud natrafił na nią, prowadząc rozważania nad – często odwrotnym – znaczeniem symboli w marzeniach sennych i stwierdził, że może „paradoksalne” wyjaśnienie nazwy las „bo nie lśni” nie jest takie przypadkowe jak się wydaje.

Badając pismo staroegipskie Abel odkrył bowiem liczne przykłady słów o dwóch przeciwstawnych sobie znaczeniach – np. silnysłaby, u góry u dołu – i doszedł do wniosku, że nie wynikają one z przypadkowej zbieżności fonetycznej przeciwstawnych określeń.
W piśmie do rozróżnienia znaczeń służyły tzw. znaki determinatywne, które stawiano za odzwierciedlającymi brzmienie wyrazu znakami alfabetu. Precyzowały one ich znaczenie i nie były wymawiane. Kiedy egipskie słowo ken miało znaczyć silny, za jego zapisanym za pomocą liter alfabetu symbolem fonetycznym umieszczano wizerunek stojącego, uzbrojonego mężczyzny; kiedy zaś to samo słowo miało wyrażać słaby, po zapisie fonetycznym, widnieje postać swobodnie siedzącego człowieka. W ten sposób wskazywano, o który sens chodzi. W języku mówionym zdaniem Abla do ich rozróżnienia służyły gesty.

Poza szeregiem słów o przeciwstawnym znaczeniu i identycznym brzmieniu pochodzących z języków starożytnych, Abel (a za nim Freud) wymienia podobne przykłady występujące w języku łacińskim: altus oznacza po łacinie i wysoki i głęboki, a słowo sacer – zarówno to, co święte jak i to, co przeklęte. Ponadto przytacza pary wyrazów pokrewnych o przeciwstawnym znaczeniu, w których prawdopodobnie pierwotnie identyczna forma uległa z czasem modyfikacji, m.in. łacińskie słowa clamare (krzyczeć) — clam (cicho, spokojnie); siccus (suchy) — succus (sok) czy angielskie to lock (zamknąć) i niemieckie Lücke, Loch (szczelina, dziura), a także niemieckie kleben (kleić) i angielskie to cleave (rozdzielać) czy stumm (niemy) — Stimme (głos) itd. Podwójnego znaczenia upatruje również w angielskim słowie without („z-bez”).

Sigmund Freud, Über den Gegensinn der Urworte
(O przeciwnym sensie prasłów)

Rozważania te na tyle mnie zaciekawiły, że chciałam dowiedzieć się, czy po ponad stu latach koncepcje tajemniczego pana K. (Abla) zostały potwierdzone przez współczesnych badaczy. To mi się jeszcze nie udało, za to mimo początkowo nieudanych prób znalazłam ku memu zdziwieniu zdigitalizowaną w 2010 przez Uniwersytet w Toronto rozprawę Carla (Karla) Abla – wydaną oddzielnie w 1884 r. Über den Gegensinn der Urworte (O przeciwnym znaczeniu prasłów) oraz rok później w zbiorze rozpraw Sprachwissenschaftliche Abhandlungen.

Rozprawy te są dostępne cyfrowo, więc zamiast „chwilowo najświeższych” danych na temat języka staroegipskiego mogę poczytać O języku jako wyrazie narodowego sposobu myślenia i O pojęciu miłości w wybranych językach starożytnych i nowożytnych w ujęciu Abla – brzmi całkiem ciekawie. I całkiem aktualnie. W papierowej formie właśnie dostałam książkę Guya Deutschera Through the Language Glass: Why the World Looks Different in Other Languages – będę mogła porównać.

Reklamy
2 komentarze
  1. Paweł Izaak permalink

    „chciałam dowiedzieć się, czy po ponad stu latach koncepcje tajemniczego pana K. (Abla) zostały potwierdzone przez współczesnych badaczy.”

    w badaniach nad Biblią Hebrajską, mistyką żydowską, kabałą- badacze znajdują bardzo wiele przykładów

  2. a mogę o jakiś prosić? (przykład przykładu)

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: